Språklaus

Far min vs Kristin Halvorsen

«Vil de gjøre ungdommen språkløse?» sa far min. Han ringde meg ein av dagane etter at Kristin Halvorsen hadde lansert framlegget om å svekkja sidemålsopplæringa. Eg visste ikkje heilt kva eg skulle svara.

Far min er 70 år og bergensar. Han har aldri lært nynorsk på skulen, korkje som hovudmål eller sidemål, for han gjekk ikkje på gymnaset. Det meste av arbeidslivet sitt har han arbeidd i Trygdeetaten i Hordaland, i Bergen og på Askøy. Kvifor skulle han bry seg om nynorsk?

Ein av dei mange kranglane eg hadde med far min då eg var mindre handla om nynorsk. Kanskje eg var tolv år, me stod og vaska opp på hytta. Eg hadde høyrt på radioen at professor Finn Erik Vinje var mot nynorsk. Pappa trudde ikkje på meg: Ein professor i norsk språk kunne då ikkje vera mot nynorsk!

Kristin Halvorsen og utdanningsdirektoratet seier at mange elevar og lærarar tykkjer det er vanskeleg og ikkje noko gøy med skriftleg opplæring i sidemål, så då må dei få sleppa det. Dei seier og at det einaste ungdomane skulle kunne ha bruk for sidemål til, er om dei får ein jobb i det offentlege som krev slik kompetanse, og det er det jo ikkje så mange ungdomar som ser føre seg.

Til dette svara altså far min, den tidlegare trygdesjefen: «Vil de gjøre ungdommen språkløse»?

I Trygdeetaten er ein underlagd mållova. Når far min og kollegaene hans fekk brev på nynorsk, svara dei på nynorsk. I og kring Bergen kommune er det ein del nynorskbrukarar, så far min har nok skrive nokre brev på nynorsk. For han var det ein del av jobben, og ein føresetnad av den todelte lojaliteten som tilsett i velferdsstaten: lojalitet andsynes staten og lovverket, og andsynes brukarane (som han seier). Dessutan mistenkjer eg at i det å ha lært seg å meistra nynorsk bra nok til å bruka det når arbeidet krev det, ligg ei viss stoltheit.

Den premissen utsegna til far min kviler på, og den språklege praksisen hans i Trygdeetaten, er at nynorsk tilhøyrer også dei som ikkje har hatt det som hovudmål på skulen. At nynorsk er ein del av språket til oss som bur i Noreg, anten me har lært det på skulen eller ikkje. Og at ved å ta bort den ålmenne opplæringa i nynorsk frå skulen, gjer ein «ungdommen» språklaus. Far min har tileigna seg språket på eiga hand, gjennom å ha ei nynorskbrukande kone, nynorskbrukande ungar og ei fast stilling i staten som har kravd nynorskbruk av han. Fordi han har tileigna seg nynorsken, er han i stand til å sjå at det er noko som er verd å ha, og at å fjerna opplæring i språket såleis er å ta noko frå «ungdommen»: ein del av språket deira, anten dei vil ha det eller ikkje.

Den verdsåskodinga far min her talar frå, er truleg absurd for Kristin Halvorsen og utdanningsbyråkratane hennar. Hadde dei delt denne måten å sjå verda på, hadde dei handla annleis. Det er ikkje ei verdsåskoding som dominerer i ålmenta, men kanskje nett difor verd å dra fram som mogleg: at fordi me bur i Noreg, er nynorsk ein del av språket vårt, som det er eit ideal å både verna om og å meistra i skrift sjølv. Og at dette ansvaret for å verna om språket ligg ekstra tungt på dei som representerer staten eller «det offisielle Noreg»: anten dei er trygdefunksjonærar, lærarar, universitetsprofessorar eller utdaningsbyråkratar. Eller ministrar, kunne ein seia.

Dessutan ser eg, som nynorskbrukar: Di fleire som tenkjer slik som far min, og ser nynorsk som ein del av språket til alle i Noreg, og opplæring i nynorsk som ein sjølvsagd del av opplæringa i norsk språk, di lettare og trivelegare vert det å vera nynorskbrukar. Grunnen er enkel: respekt.

(dagens fokustekst i klassekampen)

Nynorsk og nisseluer

Oppslaga om at femteklassingar ved ein skule i Drammen ikkje fekk gå i nisseluer på juleavslutninga la grunnen for høgstemde kjærleikserklæringar til norske tradisjonar. Sjølv om nisselua ikkje er noka norsk oppfinning, er ho kanskje eit spesielt verksamt symbol hjå oss: ein obligatorisk del av jula og i tillegg ein del av det kollektive minnet vårt om norsk sivil motstand under Krigen. Lua vart òg under siste EU-striden brukt som eit skjellsord frå ja-sida som neirørsla omfemnde kjærleg. Så kom ikkje her og ta nisselua frå oss, liksom.

Litt stillare har det vore rundt ei gruppe norsklærarar sitt arbeid for mindre nynorsk i norskfaget. Dei har samla underskrifter mot nynorsk (dei presiserer at det berre er skriftleg nynorsk dei har noko i mot, som på eit vis understrekar poenget sidan nynorsk er eit skriftmål). Ingen sa då: «Dette er bare ett bevis på att lærene i dag glemmer att det er Norge vi lever i» (Nettkommentar frå «Pat»). Torgeir Michalsen frå Arbeidarpartiet sa ikkje: «Selv om det ikke ligger vonde intensjoner bak dette, kan vi ikke viske ut alt som handler om årelange tradisjoner». Bente Thorsen frå FrP i Kyrkje- utdannings- og forskingskomiteen sa ikkje: «Dette er et trinn på veien for å utslette vår egen kultur».

På nyåret skal kunnskapsministeren leggja føringar for revidering av
læreplanane for norskfaget. Nyleg har Forum for norskfaget, sett ned av Utdanningsdirektoratet, levert ein delrapport. Der vert det mellom anna rekna opp positive konsekvensar for nynorsk av å ikkje ha eigen standpunktkarakter i sidemål. Argumentasjonen er at det skal verta meir nynorskundervisning av mindre eksplisitte krav til nynorskkompetanse. Det fylgjer opp godversvarianten av oppropet mot sidemål og Unge Høgre-retorikken: å sleppa å skriva nynorsk skaper meir glede over og kjærleik til nynorsken. Ungdom i nynorskområde som skriv nynorsk på skulen, dialekt på facebook til vener, men bokmål «når folk skal forstå» veit kor djup kjærleiken til nynorsk blant folk som ikkje skriv språket er, og tek personleg konsekvensen av det.

Kanskje me som bryr oss om nynorsk, anten me har det som fyrstespråk sjølve og/eller underviser og ser verdien av nynorskopplæring som opplæring i vår eigen, felles skriftkultur, har vore for redde for å ta i bruk dei store orda. Me seier «det kan vera lurt å læra litt nynorsk, du kan få bruk for det», i staden for å seia at nedgradering av nynorsken sin status i skulen er eit direkte åtak på språket vårt og på norsk språk. Det er eit samband mellom nynorskhatande kommentarar på nettet, nynorskforbod i Akersgata, skular som ikkje gjev nynorskopplæringa dei skal og læraropprop for mindre nynorsk: Det er arbeid for å utsletta.

Til slutt, ei taleøving: Nynorsk er, i tillegg til å vera fyrstespråket til om lag ein halv million menneske, ein del av skriftkulturen til alle oss som bur i Noreg og får opplæring i norsk skule. Nynorsk er ein del av skriftkulturen vår av di han finst og vert brukt av institusjonar og einskildmenneske på alle nivå, av di han har vore det i godt og vel 150 år, og av di den norske språkhistoria ikkje kan forteljast utan.

Nynorsk har òg nokre særlege kvalitetar som ikkje bokmål har, og som skulle gjera det interessant i eit skulefag som handlar om norsk språk: nynorsk er ei skriftnorm som medvite og systematisk har utgangspunktet sitt i norsk folkeleg tale frå heile landet, og synleggjer slik det som er felles i dialektane, og dessutan sambandet til den norrøne skriftkulturen. Nynorsk er ei skriftnorm med eit tilgjengeleg metodekapittel som er ope for ordskifte – som på ein annan måte enn bokmål gjer det mogleg å vera ein deltakar i språkutviklinga.

(Dette var altså fokustekst i Klassekampen veslejulaftan. Det går litt tregt i jula)

Fanga i svevet 2: Semiotisk remediering

Dagny remedierer

I førre veka var eg på kurs og konferanse på Høgskulen i Vestfold om, mellom anna, semiotisk remediering. Remediering vil seia at ein hermar, gjentek eller siterer noko i eit anna medium eller ein annan modalitet, som til dømes å teikna eit eventyr eller skriva ned noko ein høyrer.

Innan sosialsemiotikken (men ikkje berre der) ser ein elevars semiotiske remediering som teikn på læring. Eg var på ein sesjon med Kristina Danielsson frå Stockholms universitet, som fortalde om eit forskingsprosjekt der dei utfrå eit sosialsemiotisk utgangspunkt såg på (mellom anna) kva elevane skreiv og teikna frå tavleundervisninga, og såg etter teikn på læring. Dersom elevane til dømes hadde gjort om teikninga læraren teikna til skrift eller hadde erstatta noko av skrifta med teikning eller hadde skrive ned noko av det læraren sa ved sidan av teikninga, altså hadde “herma” det dei hadde sett og høyrt med andre teikn på ein adekvat måte, så såg dei det som eit teikn på at elevane hadde forstått noko, og altså då lært. Vel, dei fann veldig få slike teikn. Elevane skreiv stort sett av det læraren skreiv og teikna. Og då vart det vel verande eit ope spørsmål for forskarane om elevane lærte noko.

Men: her om dagen då eg stressa for å få på ungane klede og gjera dei barnehageklare, hadde Dagny klart å stikka av opp i stova, og eg kom over henne midt i eit viktig arbeid. Som det kanskje går an å forstå av teikninga, hadde Dagny funne boka Venner i Drømmehagen og sett seg føre å skriva det som stod på framsida.

Målet hennar var altså avskrift. Men ser ein etter, ser ein at det er ikkje rein avskrift ho har gjort. Det som står med småe bokstavar på boka, har Dagny skrive med store på papiret. Denne operasjonen krev ei forståing av at bokstavar er representasjonar, og at store og småe bokstavar (i stor grad) representerer det same. Sjølv om Dagny ikkje kunne (eller ville, kva veit eg) lesa ordet høgt då eg overraska henne i arbeidet, syner ho gjennom denne remedieringa: småe bokstavar sitert som store bokstavar, at ho har forstått (og det vil vel seia lært?) noko om kva ein bokstav er.

Så eg må vel gje sosialsemiotikarane eit poeng. Men at det skal vera eit så stort arbeid å læra seg å skriva!

(Om nokon vil lesa meir om sosialsemiotikk og teiknskapande aktivitet som teikn på læring, kan dei kanskje prøva denne boka: Selander, S. and G. Kress (2010). Design för lärande – ett multimodalt perspektiv. Stockholm: Norstedts.)

Ei sky av velvilje

Når den kurdiske nabofamilien min set barnevogna i fellesgangen der det ikkje er lov å setja barnevogner, kjem dei gamle damene i oppgangen og kjeftar. Eg får aldri kjeft når eg set vogna der. I informasjonsbrevet frå burettslagsstyret vert det jamnleg referert framlegg som skal regulera tilgjenget til leikeplassen. I fjor var det framlegg om å forby leiking etter klokka 21, for det uroa ungar som skulle sova. Kva slags ungar er det som er ute på leikeplassen til klokka ni, og kva slags ungar er det som ikkje må uroast fordi dei skal sova då? Er dette ei melding frå kvite, norsk-norske foreldre til foreldre med innvandrarbakgrunn om å displinera ungane sine, eller er det sure pensjonistar som er mot all leiking og nyttar vikarierande argument?

Våre ungar er det ingen som klagar på. Ei av dei snille, gamle damene me har til nabo, kom med Lego til oss som barnebarna hennar var vaksne frå. Ei anna kom med klede som barnebarnet hennar var vakse frå. Og fru Hansen under oss vert alltid glad når ungane våre har kasta spadar og smokkar ned på altanen hennar og me må gå ned og ringja på og henta dei. Og fru Hansen vart ikkje sur på oss, berre litt fortvila, då det var vasslekkasje i kloakkrøyra bak badet vårt som øydela veggen hennar. Me er omgivne av velvilje, og det gjer det godt å bu nett her i denne blokka på Veitvet.

I lokalavisa les eg at det er utfordringar knytt til busetnadsmønsteret i nabogrenda, Linderud. Når «den opprinnelege befolkninga» vert gamle og flytter ut, flytter det inn ei aukande mengd barnefamiliar med minoritetsbakgrunn. Dette byr på utfordringar, så det skal ein no kalla saman representantar for bebuarane og bydelen for å diskutera.

Ein dag eg tok bussen med barnevogn, kom det innpå ei dame med skaut og barnevogn og tenkte å ta den tredje ledige barnevognplassen (for dei som ikkje er inne i det å ta buss med barnevogn, så er det på nokre bussar i Oslo slik at det er plass til tre barnevogner ved sidan av einannan på plassen som er reservert for barnevogn/rullestol). Men der, på klappsetet, sat det ei dame som ikkje hadde tenkt å flytta seg. Det er ikkje lov med fleire enn to barnevogner på bussen, sa ho. Og her tok den kvite mannen min ordet og sette i gang eit ordskifte som enda med at dama på klappsetet gjekk og sette seg ein annan stad og dama med barnevogn fekk vera med bussen. Men ingen såg surt på mannen min for det.

I riksavisene les me stendig om folk som lurer på om dei skal flytta frå dalen. Og så les me innspel om kva bydelen og andre skal gjera for at «etnisk norske» skal velja å busetja seg her. «Områdeløft» er ein metode. Nett no har bydelen eit prosjekt som heiter «Vakre Veitvet-Slettaløkka. Ditt ansvar», som er ein kampanje for at folk ikkje skal kasta bos på gata, men i bosspann. Det er greitt for meg, eg kastar jo ikkje bos på gata.

Velviljen frå dei søte naboane mine (som gjer meg oppriktig glad) vert spegla i avisene: Kor vellukka bydelen eller skulekrinsen er, vert mælt i talet på «etnisk norske» elevar ved skulestart. Det er slike som meg og mannen min som vert framstilte som redninga for Groruddalen. Ikkje av di me har høg utdanning, deltek i organisasjonslivet, er interesserte i kultur og tradisjonar eller andre fine ting ein kan seia om menneske, men: rett og slett av di me er «etnisk norske» og får barn med kvarandre, vert me borne fram på ei sky av velvilje.

Det offentlege ordskiftet om Groruddalen kunne ha handla om korleis ein kunne utvikla området best mogleg for dei som bur der.  I staden handlar det om kva ein kan gjera for å auka førekomsten av ungar med lyst hår og norskklingande etternamn. Då eg var tenåring, var det som antirasist obligatorisk å gå i fakkeltog mot rasisme på årsdagen for Krystallnatta. Dei siste åra har det ikkje vore slike markeringar.

(Gårsdagens fokustekst i Klassekampen. Om eg er for treg til å utnytta kjappheita i nettet, får eg i alle fall brukt arkivevnene)

—–

Sjå elles saka Deler inn elevene etter etnisitet, som på mange måtar understrekar poenget.

Partyprinsane

Diskusjonane og spekulasjonane om den neste leiaren i SV får meg til å hugsa eit avisoppslag for nokre år sidan: Bilete av leiarane i dei politiske ungdomsorganisasjonane,  arm i arm, og det spesielle var at alle var kvinner.

No verkar det som bleikna fotografi frå unisex-barndomen på 1970-talet. I leiarkampane på den breie venstresida er det no kvinnefritt.

Kven er det som vart peikte ut som leiarkandidatar etter Kristin Halvorsen? Jo, det er Audun Lysbakken, Bård Vegar Solhjell og «utfordraren» Heikki Holmås. Det er sikkert råd å finna politiske skilnader mellom desse, men elles? Alle er sjølvsikre, veltalande, verdsvande, plettfrie, sjarmerande, pene i tøyet, meir eller mindre unge, og uansett: folk som gjer seg i selskap. Kven er den store Raudt-profilen om dagen? Jo, det er Bjørnar Moxnes, som deler alle desse eigenskapane. Og i Arbeidarpartiet er det sjarmørane Jens og Jonas som styrer. Bortsett frå alderen, kan ein seia det same om dei: Folk som gjer seg i selskap. Folk som ein tenkjer meistrar både å vera bordkavaler til dronning Sonja og kjømeister i eins eige brudlaup. Flinke folk, kjappe i replikken og på hogget i debattar, men aldri så frekke at det vert pinleg.

Dessutan er dei menn. I ungdomsorganisasjonane på venstresida er dei òg menn: både RU, SU og AUF har mannlege leiarar. I tillegg til å vera menn og ha ein del personlege eigenskapar som ein kan misunna, utmerkjer desse partiprinsane seg meir med sjarm og talegåver enn ved å gje uttrykk for empati, innleving og interesse for folk – og sjarm og talegåver er meir synleg enn sakkunne.

Med dette meiner eg ikkje å seia at desse mennene ikkje har innlevingsevne og sakkunne, men at det ikkje er det det retorisk vert satsa på hjå dei unge (halvgamle) og framstormande på den breie venstresida (utanom i den kollektive sorgprosessen etter 22. juli).  Ikkje noko engasjert og menneskeleg «eg tok visst for mykje Møllers tran», som er Kristin Halvorsens replikk. Inga Gerhardsensk eller Per Bortensk påkalling av felles erfaringar knytt til arbeid anten det er som arbeidar eller i landbruket, eller å ha opplevd krigen. Ikkje noko saksnørding – sakkunna vert alltid balansert med sjarm. Ikkje nokon uintelligent, men folkeleg identitetsskapande heimstadslojalitet, som me hugsar frå Kystpartiet og vegminister Kjell Opseth (for dei som hugsar han). Heller ein slags tilbakelent sjarm som berre menn ser ut til å meistra, og berre nokre menn.

Er det tilfeldig, eit historisk samantreff, at ein slik politikartype ser ut til å vera dei som står på steget til å ta over norsk venstreside?

Eller er det slik at det normale i verda er at det er menn som styrer politikken, og no har me opplevd ein historisk parentes som nærmar seg slutten? Då skulle det kanskje sett likt ut i nabolanda våre – men den danske breie venstresida ser ikkje ut til å mangla kvinnelege profilar. Etter valet i Danmark var det kvinner som vart framstilte som vinnarane: Helle Thorning-Schmidt frå Socialdemokratene, Johanne Schmidt-Nielsen frå  Enhedslisten og Margrethe Vestager frå Radikale Venstre. Men i Danmark er det kanskje mindre feststemning enn hjå oss.

Eller er det slik at me nett no i Noreg har ein politisk kultur som framelskar ein særleg type politikarar? Den sjarmerande unge mannen –  partyprinsen? Og i så fall: Kva seier det om oss? Korleis kan ein skildra ein politisk kultur som dyrkar fram ein slik type politikarar? Kva er det med oss på den breie venstresida nett no som gjer at det er dette me satsar på?

Er det sånn at den norske venstresida er lei av sure kjerringar, og no har tenkt seg på fest?

Dagens fokustekst i Klassekampen

Fanga i svevet

Her har dotter mi Dagny – som eg fyrst skjøna morgonen etter – skrive kråke og teikna ei kråke:

Når ein les fyrst eine vegen og så hin, ser ein at det står kråke, berre at det manglar ein k. Det er altså ikkje ei tilfeldig samanstilling av bokstavar – det er meint å stå kråke her. Samstundes så må me jo innrøma at det står ikkje eigentleg kråke. Det skal ein del bakgrunnskunnskap til for å greia å lesa det (i alle fall når Dagny vart så fornærma over at eg ikkje greidde å lesa det at ho ikkje ville fortelja meg kva som stod), til dømes hjelper det å vita at me såg på Kråkeklubben på barne-tv den kvelden. Kråkeordet til dotter mi kan sjåast som noko som står og vaklar mellom å vera eit ord og eit ikkje-ord (berre ei samling bokstavar).

Eg hugsar at då eg lærte meg å lesa, var det slik at eg lærte meg ei bok utor og las henne om att og om att, og plutseleg, så såg eg at bokstavane stemde med det eg las, og eg visste at eg kunne lesa. Når eg ser på korleis Dagny skriv bokstavar og lærer seg å kjenna att ord og kor mykje tid det tek, innser eg at det å læra å lesa og skriva kanskje må ha vore ein større jobb enn eg hugsar for meg og.

Det som gjer dette nesten-kråke-ordet så fint, tykkjer eg (i tillegg til at det er mi eiga heilt fantastiske dotter som har skrive det), er at det syner dette som er imellom: «æåkr» er eit dokument frå sjølve skrivesvevet – det laaange svevet frå å vera mellom dei som ikkje kan lesa og skriva til å vera mellom dei som kan det.

Barnearbeid

Vil du vita korleis det går med integreringa? Snakk med storesystrene.

Før har eg tenkt at integrering, det er norskkurs og gratis kjernetid i barnehagen. Når eg har hengt rundt på leikeplassane på Veitvet siste åra, har eg sett det frå ein annan kant. I vanleg språkbruk er det folk med minoritetsbakgrunn som vert integrerte, av “oss”, det norske samfunnet. Slik det ofte er med passive verb, gøymer dette kven som må gjera jobben.

Då dotter mi på fire og eit halvt var på leikeplassen med far sin ein dag kom dei i snakk med nokre gutar som spurde kor gamal ho var og om ho gjekk på skulen, dei var kanskje ti år. Faren svara at ho skulle byrja om eit år. «Er ho god i norsk?», spurde gutane. Faren stussa litt, mest av di dotter vår har norsk som morsmål, så då har ikkje norskkunnskapane hennar vore noko me har trengt å tenkja på. Men for gutane på leikeplassen var det heilt tydeleg det. Dei hadde teke til seg retorikken frå det offisielle Noreg om at det viktigaste er å kunna norsk, og mælte seg sjølv og naboungane etter kor gode dei var. Og kanskje dei ikkje hadde noko val – kanskje dei veit at framtidsutsiktene deira kjem an på nett kor gode dei er i norsk. Skuleungar med minoritetsbakgrunn må gjera ein heilt annan og mykje større jobb enn norsk-norske. Men det vert sjeldan snakka om som det – me høyrer at barnehagar og skular «jobbar mykje med integrering og språkopplæring», men sjeldan om jobben ungar som desse tiåringane på leikeplassen gjer.

Ei anna eg har vorte kjend med som også jobbar med integrering, er storesyster til ein gut i barnehagen til dotter mi, ho er om lag ti år, som plar henta veslebror i barnehagen. Når me går heimover saman, fortel ho om kva ho held på med og er oppteken av, medan veslebroren hennar og dotter mi spring framom. Ho går på tamilsk dans og tamilundervisning. Av og til har ho lært meg nokre tamilske ord (som eg gløymer med ein gong utan at det får konsekvensar) og ein annan gong prøvde ho å læra meg den norske folkesongen Tippe tippe tue, som dei jobba med på skulen. Læraren hadde sagt dei skulle skriva ned ord dei var usikre på, så jenta song, og så kom ho til eit ord: «det er eg usikker på» og song litt vidare: «det ordet er eg usikker på». Med alle desse tinga ho lærer og gjer til sitt, som norske folkesongar og tamilsk dans, gjer denne jenta eit arbeid med å knyta saman kulturar. Og med alt det ho fortel meg og andre ho kjenner på veg heim frå barnehagen og det ho fortel heime om kva ho har gjort på skulen og ute, gjer ho ein viktig kulturformidlingsjobb. Som kanskje er vanskelegare for dei vaksne i familien hennar å gjera, sidan dei ikkje er like gode i norsk som henne og ikkje ferdast like sjølvsagt i desse norske barnehage- og skulestrukturane som ho er vaksen opp i.

Her i blokka er det òg storesystrene som kjem og bankar på om datamaskinen har kræsja og kanskje mannen min kan fiksa det. Og når eg har ringt på hjå naboen for å låna gjesteparkeringslappar når me har besøk, er det gjerne storesyster som har forklart mor eller far ærendet mitt.

Desse ungane skjønar kva krav som vert stilte til dei og gjer jobben med å verta gode i norsk og vera språk- og kulturformidlarar, gjerne i tillegg til å passa småsysken. Dei som er interesserte i korleis det går med integreringa, burde snakka med desse. Om ikkje anna så som eit supplement til dei som snakkar om kor vanskeleg det er å leva i same nabolag som folk med minoritetsbakgrunn. Det finst nokon som heller jobbar enn å klaga. Ein del av dei er ti år.

(dagens fokustekst i klassekampen)